Siro López. Foto: Raquel Besteiro / CCG
Resulta irónico. A complexa figura de Siro López (Ferrol, 1943) queda simplificada por tras do seu grande éxito, que é precisamente o traballo como caricaturista. Desde os seus comezos nos anos 70 e co seu grande éxito como autor cadriños diarios en La Voz de Galicia, a súa figura pública e súa obra noutros campos ficou eclipsada en boa medida por este xénero. E iso a pesar que, desde a retirada do xornalismo diario en 2006, ten desenvolvido exposicións e escrito ensaios que dan conta da súa versatilidade. Ata 2017 houbo que agardar para ver a primeira retrospectiva que atendía a diferentes ámbitos do seu traballo. Nos últimos tempos, doazóns como a que fixo da súa colección de caricatura política ao Parlamento de Galicia (2020) ou do seu legado bibliográfico á Deputación da Coruña (2025), sumado ao ser protagonista do Día da Ilustración de 2026, están a pór de relevo o seu carácter de historia vida do noso país.
Leva sendo un referente no campo da caricatura e do debuxo desde hai ben anos, pero non recibiu formación específica nestes campos. ¿Como naceu e se desenvolveu a súa vocación?
Estou convencido de que a vocación vén desde que era pequeno, con tres ou catro anos. A miña nai, cando acordaba polas mañás, dábame un caderno e un lapis e eu botaba o día a debuxar e non enredaba. O que pasa é que eu non me daba conta de que nacera para isto, nunca pensara que podía ser un profesional da arte. Iso descubrino con vinte anos cumpridos. Daquela traballaba na Oficina Técnica dos estaleiros Bazán, e alí había un señor baixiño e gordecho que levaba as lentes na metade da fronte, con tirantes, un personaxe curioso. Chamabase Luís Picos, pero como era o tradutor de inglés chamabámoslle Luispeakinglish. O señor pasou polo meu lado e entón eu vino en caricatura. Ata ese momento non lle fixera unha caricatura a ninguén, nin sabía que as podía facer. Debuxeino de memoria e díxenlle a un que tiña ao meu lado: "¿Quen é este?". E dixo: "Home, Picos, que ben está". E púxose de perfil e dixo: "faime unha a min". Entón comecei a debuxar os compañeiros. Naquel momento eramos setenta na oficina, logo xuntaron todas as oficinas técnicas e chegamos a ser máis de douscentos. De maneira que aprendín a profesión de caricaturista a conta dos meus compañeiros. Axiña me decatei de que tiña facilidade para a caricatura e que as podía facer moi boas.
Por outra banda, na miña familia naceu unha nena da que ía ser padriño, e ocorréuseme facer uns debuxos de humor para que cando medrase puidese velos e entendelos e aprezase ese agasallo. Eran como os de Mafalda, protagonizados por nenos galegos tópicos, coa súa boina e ata con zocos. A un pintor que traballaba comigo gustáronlle e mandoullos a Borobó, que era director da revista Chan en Madrid. E Borobó chamoume e pediume catro orixinais para publicar. Eu estaba emocionadísimo, mandeillos, puxo os catro cadriños e pagoume mil pesetas do ano 70, que eran cartos. De Chan en Ferrol vendíanse media ducia de exemplares, pero eu saía á rúa e tiña a sensación de que a xente dicía "Aí vai o caricaturista de Chan". Con iso comezou unha relación moi bonita con Borobó. Despois fixen unha exposición en Ferrol de caricatura persoal e de debuxo. E contratoume o Ferrol Diario para facer cada día un cadriño humorístico e unha caricatura persoal á semana, que era o que me gustaba facer. Despois os directores dos xornais convertéronme en caricaturista político. Primeiro o director de El Ideal Gallego Rafael González, e despois Juan Ramón Díaz en La Voz de Galicia. Juan Ramón díxome: "Vas facer a caricatura política do acontecemento máis importante do día". E cando levaba feitas 30 ou 40, dinme conta de que estaba contando a historia da Autonomía Galega en caricatura. E non deixei de o facer ata que me prexubilei por enfermidade no ano 2006. Fixen aproximadamente seis mil caricaturas.
¿Cales foron as influencias que detecta naqueles primeiros traballos?
Eu efectivamente nunca fun a ningunha escola de belas artes nin tiven ningún mestre que me aprendese. Estiven un tempo cun pintor de Ferrol moi bo, que se chamaba Segura Torrella, máis que nada para aprender a técnica do óleo e ver como se traballaba. A min non me gusta dicir que son autodidacta, porque teño estudado moito os grandes artistas que admiro. Está Castelao, por suposto, Maside, os debuxantes galegos que seguiron a Castelao, Picasso, Matisse, Chagall ou Van Gogh. En canto á caricatura, nin sequera sabería dicir como fun escollendo ese estilo, foi algo que foi nacendo dentro de min. E logo como debuxante humorista estaba completamente perdido. Tiña influencias da revista La Codorniz, onde había moitos debuxantes con estilos moi diferentes, e eu non tiña un propio, un día debuxaba como un e outro como outro. E fixen dous libros horrorosos, que eran para me fusilar o primeiro e para me aplicar o garrote vil o segundo. Cando me decatei dixen, "teño que volver a presentarme en sociedade como debuxante". E fixen un álbum que se titula Os pecados capitais. Menos mal que os pecados son sete, porque se en vez de sete son dez, non remato a serie. Foron millóns de riscos moi pequenos, con rotuladores de entre unha e tres décimas, que fun facendo. E a partir daquel momento dixen "a esta nova etapa teño que lle dar continuidade con obras das que non me teña que arrepentir. Serán mellores ou peores, pero serán o que eu estou capacitado para facer. O que non farei de novo son eses debuxos horrorosos que fixen na primeira etapa".
Non quero é que se valore máis o retrato por ser retrato do que a caricatura por ser caricatura. Para min é moito máis doado facer o primeiro do que a segunda
Caricatura e retrato
Unha cousa é a caricatura e outra é o retrato. García-Sabell deixou escrito nun diario que "Siro é mellor retratista que caricaturista". Non sei se é así, peor non son, iso seguro. Pero o que non quero é que se valore máis o retrato por ser retrato do que a caricatura por ser caricatura. Para min é moito máis doado facer o primeiro do que a segunda. No prazo dunha hora cun bloc e un lapis podo facer o retrato de calquera, suficientemente digno en canto a calidade para que se poida amosar en calquera sitio e que todo o mundo recoñeza o suxeito. En cambio, cando fago caricatura nunca sei se vou tardar un minuto ou máis. Por exemplo, a Xesús Alonso Montero, que é amigo meu desde hai 50 anos, facíalle caricaturas para o xornal e a xente recoñecíao, pero eu sabía que non era boa. Conseguín facerlle a boa pasados moitos anos. Pasoume o mesmo con García-Sabell e con outra xente. Entón, o retrato non ten por que ser superior á caricatura. Sempre quixen facer caricaturas que fosen arte de museo. Se fas unha caricatura cómica onde tratas de que a xente ría sen máis, ou se fas unha caricatura satírica para ridiculizar o poder, é difícil que a poidas defender e pola en pé de igualdade co retrato. Pero non practiquei ese tipo de caricatura máis do que ocasionalmente. A min o que me interesa da caricatura é que sexa un retrato no que se esaxeran os riscos do modelo e que resulte que se asemella máis ao modelo do que un retrato convencional.
Henri Bergson dicía que a caricatura é unha arte diabólica. Non é tal porque ten unha técnica. Todos temos unha expresión característica, ou tres ou catro, porque somos de expresión cambiante, que está nos ollos e na boca. O caricaturista o que ten quer facer é illala. Cando apreixa esa expresión e a esaxera, por defecto ou por exceso, xa ten feito o 90% da caricatura. O retratista tamén busca esa expresión, pero non esaxera, quere ser rigoroso. Eu cando fago retrato, teño que confesar que esaxero sempre un pouquiño a expresión dos ollos e da boca. Entón a xente di "como se asemella", e parécese porque lle botei unha pinguiña de caricatura a ese retrato.
¿Mudou a valoración da arte da caricatura ao longo da súa carreira?
Cando empecei, a min veume todo de cara. Fixen esa exposición en Ferrol no ano 70 e viñeron contratarme de Ferrol Diario. Vinme, da noite á mañá, convertido nun semiprofesional da caricatura e do debuxo de humor. Despois chamáronme de El Ideal Gallego, onde estiven varios anos, e despois fun para a La Voz de Galicia. Cando cheguei alí no ano 85 aínda era a época do gran xornalismo. Era marabilloso, non había avogado ou médico que non mercara o xornal. Agora non o merca ningún, confórmanse con mirar as cousas na televisión, nos ordenadores ou nos móbiles. Iso era inconcibible por entón, e vese no resultado.
Naquel momento eu levaba seis meses na Coruña cando me chamaron para facer o pregón das festas da Virxe do Rosario na Cidade Vella. Eu non era un personaxe que chamase a atención, chamáronme pola sorpresa enorme que producía ver caricatura política, que nunca se fixera en Galicia. No mesmo ano chamáronme para facer o pregón nas festas do Entroido, déronme o premio Fernández Latorre e, cando levaba oito meses na cidade, quedei finalista no premio Coruñés do Ano canda a Amigos da Ópera, que estiveran trinta anos a organizar festivais na cidade. Naturalmente déronllo a eles, pero penso que aquel slogan que tiña A Coruña de "a cidade onde ninguén é forasteiro" é verdade. Para min era inexplicable o impacto que tiña aquel traballo, só podía ser porque estabas a ofrecer algo absolutamente innovador. Máis adiante, cando me deron a Medalla de Galicia na categoría de prata, atopei a José Cuíña e a Manuel Abeledo, que acaba de ser nomeado presidente da Deputación de Pontevedra. Cando me veu, Cuíña chamoume, presentoumo e díxolle: "ata que Siro che faga unha caricatura non serás ninguén na política galega". E tiña razón, porque se non lle facía caricatura quería dicir que pasaba desapercibido.
Coñezo rapaces que fan caricaturas extraordinarias, o problema é que teñan onde publicar
Neste 2026 é homenaxeado co Día da Ilustración. Entre outros méritos saliéntase o feito de ser considerado pai da caricatura actual en Galicia. ¿Como ve a situación desta arte no país? ¿Hai remuda?
En Galicia o primeiro gran caricaturista que tivemos chamábase José María Cao Luaces, de Cervo. Aos 25 anos emigrou para Bos Aires e alí, onde había caricaturistas fantásticos, italianos, franceses, ingleses ou rusos, foi considerado o pai da caricatura arxentina. E del aprendeu Castelao, que lía a revista Caras e Caretas na súa infancia na Pampa. Castelao é un caricaturista extraordinario, pero limitouse a facer a caricatura como síntese expresiva, co menor número posible de liñas, e nunca se preocupou de facer caricaturas de moita prestancia. Si as fixo Álvaro Cebreiro, do que teño dito que era o mellor caricaturista de Galicia. Despois descubrín un paisano meu, Juan Carlos Alonso, que estaba de botóns na revista Caras e Caretas cando o director era Cao, que o meteu a facer viñetas, e converteuse no caricaturista, no humorista gráfico e no ilustrador mellor pagado de Suramérica.
Agora en La Voz de Galicia están Pinto e Chinto, que son boísimos, hai tamén veteranos que continúan a facer moi bo traballo e vai haber máis. Coñezo rapaces que fan caricaturas extraordinarias, o problema é que teñan onde publicar. Cando Xaquín Marín e eu fixemos o Manifesto en Defensa do Humor en 1983 era porque o xornalismo se concibía como un traballo puramente literario, a fotografía e a ilustración gráfica eran secundarias e pretendíamos que tivesen o mesmo recoñecemento. A partir diso aconteceron cousas como que en cada delegación de La Voz de Galicia houbese un debuxante, e onde non se podía ter un en exclusiva, o mesmo atendía varias, como Kiko da Silva en Vigo e Pontevedra. Daquela fixemos tamén o suplemento do humor Xatentendo.com, e foi o mellor momento da caricatura e do debuxo humor na Galicia de posguerra. Desgraciadamente houbo unha mudanza no consello de La Voz de Galicia e aquilo durou pouco. Entón en Galicia hai caricaturistas, antes e agora, extraordinarios. O que si é verdade é que eu dispuxen dun escaparate, La Voz de Galicia, que foi unha vantaxe que os demais non tiveron.
Foi o responsable de retratar a actualidade política do país durante moitos anos. ¿Como viviu ese reto diario?
Isto éche unha profesión como outra calquera. Tanto ten facer humor gráfico e caricatura como ser fontaneiro. Cada un ten que coñecer o seu oficio. Cando exerces de humorista gráfico sen dúbida estás aberto a cousas que doutro xeito che pasarían desapercibidas. Andas cun sexto ou sétimo sentido que está aberto e chegas a dominar un oficio que consta de dúas cousas, facer un debuxo e facer un pé ou diálogo acorde con el. A min os directores de xornal convertéronme en caricaturista político e priváronme de facer a viñeta humorística diaria que era o que a min me gustaba. Pola miña conta fixen en 1980 un libro que se chamaba Homes e mulleres e é claramente unha homenaxe a Castelao, aínda que o debuxo non ten nada que ver. Como ese gustaríame publicar un cada ano, e doume conta de que ese podería ter sido o comezo dunha carreira como humorista gráfico do mesmo xeito que Os pecados capitais marcaron o comezo doutra etapa.
Estou completamente certo de que se agora collo aquí varias viñetas e vou dicindo: "¿Isto parécevos debuxo galego?" ides acertar todas
Debuxo en galego
Castelao debuxou en galego, Maside debuxou en galego, Fernández Mazas, que era extraordinario, tamén, e toda a pléiade de debuxantes humoristas que seguiron o maxisterio de Castelao debuxaron en galego, cada un co seu estilo, que se diferencia claramente. Eu tento, cando debuxo, ao igual que o texto que poño está en galego, que tamén o debuxo estea en galego. Isto é máis fácil de ver que de explicar. Estou completamente certo de que se agora collo aquí varias viñetas e vou dicindo: "¿Isto parécevos debuxo galego?" ides acertar todas. Un caso extraordinario é o de Xaquín Marín. Xaquín Marín naceu para debuxar e cando era rapaz inventou un estilo que non ten precedentes. Non se inspirou en ninguén, creou unha forma de debuxo absolutamente galega. Nun libro escribín que os debuxos de Marín eran unhas veces románicos como a bola galega e outras barrocos como a empanada galega. Era unha broma pero é así. E nunca cambiou de estilo, nin falta que lle fixo. Ese estilo permitiulle facer humor gráfico, ilustración, cartelismo e todo o que quería facer. ¿Alguén pode dubidar que ese debuxo está feito en galego? Non, e tanto ten que faga un cómic ou calquera outra cousa. O difícil é explicar en que consiste este debuxo. Eu fíxeno a falar da bola e da empanada.
E no campo do humor, ¿notou mudanzas ao longo da súa carreira?
Cando comecei a facer debuxo de humor e caricatura tiñas que facer e dicir o que querías sen que se notase moito. Estabamos en plena ditadura que había que agudizar o enxeño para dicir as cousas de maneira que non te comprometese de máis. Nas caricaturas xogábase con ese temor a que fose rexeitada por resultar agresiva. Eu nunca practiquei ese tipo de caricatura, non me gusta debuxar a tipos como Trump, Pinochet ou Franco. Cando estaba en El Ideal Gallego e o director era Luís Blanco Vila, díxenlle: "en España non se pode publicar unha caricatura de Franco. ¿Por que non lle botamos valor e cando veña pasar a temporada no Pazo de Meirás publicamos en primeira páxina a nova da súa chegada cunha caricatura?". Gustoulle a idea pero non me fixo caso, comezou a facer consultas e en todas partes lle dicían "non se che ocurra". Pola súa conta e sen dicirme nada, colleu a caricatura na que aparecía Franco a pescar na popa do Azor. Levouna a enmarcar, pediu unha audiencia con Franco no Pazo de Meirás e foi aló co envoltorio. Os ministros preguntábanlle que levaba, el dicía que unha caricatura e contestábanlle: "vostede está tolo". O caso é que chegou onda Franco, desenvolveuna e entregoulla. E franco ficou a mirar para ela, e el dixo que ao collela deu un pequeno chimpo, a aguantar a risa. Preguntou: "¿quen fixo isto?". E Blanco contestoulle: "un paisano de su Excelencia". E Francou mandou levar a caricatura ao seu despacho e colgala alí. Blanco Vila saíu feliz, disposto a publicar a caricatura en primeira páxina. Ao chegar ao despacho, a secretaria xa lle deixara unha notiña que puña: "a pesar de todo, non a publiques". E non saíu.
Cando chegou Fraga a presidir a Xunta de Galicia apareceu no Obradoiro con 400 gaiteiros, e eu fíxenlle unha caricatura na que lle puxen unha gaita. Foi unha boa idea, pero a boa de verdade foi non quitarlla nunca
Coma esa, a súa carreira tivo que lle deixar un bo feixe de anécdotas
Eu non son alguén valente. Son temerario, pero por inocencia, por candor. Teño feito cousas absolutamente disparatadas porque non era capaz de ver o perigo por ningures. É certo que fun xulgado dúas veces polo civil. Saín moi ben porque o fiscal retirou os cargos, víame pinta de oficinista ou administrativo, de persoa educada. Pero houbo un xeneral que estaba empeñado en me meter na cadea. Cando fixen unha viñeta sobre a película O gran ditador denuncioume, abriron un consello de guerra e pedíronme seis anos e un día por "intento de sedición e incitación á mesma". Nese proceso tiven unha entrevista cun comandante da Coruña que foi totalmente kafkiana. Colleu un parágrafo do discurso da película e preguntábame "¿que interpreta vostede aquí?" e eu dicíalle "que o diga Chaplin, que é o autor, eu o único que fixen foi copiar o discurso". Algo que amosa ata que punto era absurda, aparte de cruel e todas as outras cousas, a ditadura. Amnistioume Juan Carlos I, canda a Albert Boadella, a Forges e a uns cantos máis.
En xeral, máis que dificultades, a miña carreira foi todo o contrario. Cando chegou Fraga a presidir a Xunta apareceu no Obradoiro con 400 gaiteiros, e eu fíxenlle unha caricatura na que lle puxen unha gaita. Foi unha boa idea, pero a boa de verdade foi non quitarlla nunca. Entón Fraga podía ir onde fose que levaba a gaita. Botábase a durmir e estaba na cama coa gaita. E houbo un conselleiro que lle dixo: "Presidente, mellor que fale vostede con Santiago Rei", que era o propietario de La Voz de Galicia, "ou co director, porque este home está a tomalo de coña". E Fraga defendeume e dixo que estaba a facer o meu traballo. Comezou a pedir caricaturas que lle gustaban, desde La Voz mandábanllas enmarcadas. E un día que tiven que ir facerlle unha entrevista a San Caetano, cando rematamos amosoume unha dobre parede cuberta de abaixo arriba coas caricaturas que lle fixera. Con el teño moitas anécdotas.
Se hai que facer unha escolma dos mellores debuxantes humoristas do mundo, aí hai que meter a Castelao. Se hai que facer unha escolma dos mellores humoristas literarios do mundo, aí hai que meter a Castelao.
Cando se xubilou deulle unha viraxe importante á súa carreira, abordou diferentes exposicións e meteuse co ensaio. ¿Como foi esa mudanza?
Enfermei no ano 2000 e fun resistindo ata o 2006, cando cheguei a pensar que o meu tempo acababa. Eu non quería deixar de escribir un par de ensaios e de facer un par de exposicións. Esa é a razón de que deixase de facer outras cousas para me dedicar a escribir. O primeiro ensaio titulouse Castelao na arte europea e o outro foi Cervantes e o Quixote. A invención do humorismo. Eu pensaba que había que facer o primeiro por unha razón. Castelao, como Picasso e outros artistas, non era un home que se privase á hora de facer súa unha idea allea. Hai quen critica isto e acúsano de plaxio, pero non é así. Unha idea pode ser boa e ti podes collela e facer unha versión diferente, que é o que fai Castelao en todos os casos, e sempre as mellora. Un caso que todo o mundo coñece é o cartel do Estatuto do 36 onde está o capitalista con chistera a muxir unha vaca. Iso está tomado dun debuxante francés bastante frouxo, debo dicir, que pon o Papa a muxir a vaca. El colle esa idea e fai un cartel en defensa do Estatuto. E como isto moitísimas cousas máis. Se hai que facer unha escolma dos mellores debuxantes humoristas do mundo, aí hai que meter a Castelao. Se hai que facer unha escolma dos mellores humoristas literarios do mundo, aí hai que meter a Castelao. Pero dito isto, é verdade que Castelao era proclive a facer súas ideas alleas, mellorándoas. E entón pode aparecer o antigaleguista, o antinacionalista, o antiCastelao a denunciar plaxio. Eu, por unha banda, quería explicar cal era a súa formación artística, de quen fora aprendendo. E pola outra digo todos estes cadriños están tomados deste señor, destoutro, etc. E se eu o digo e o explico, tápolle a boca a quen poida vir detrás a acusar de plaxio a Castelao.
O outro era un libro que se titula Cervantes e o Quixote. A invención do humorismo, porque no ano 1972 coñecín a Celestino Fernández de la Vega, autor do ensaio O segredo do humor. Lin tanto aquel libro que lle caían as páxinas. Cando o coñecín comecei a falar con el sobre a obra e el, que atopou un tipo dunha xeración posterior á súa tan interesado e que coñecía tan ben o traballo convidoume a ir velo a Lugo. Fun e pasei unha semana alí, a xantar e cear con el e coa súa muller, e falamos e falamos do humor. Pasados uns cantos anos, fun velo e díxenlle que tiña que facer unha segunda parte de O segredo do humor, porque no libro non descobre ese segredo, o que fai é chegar, levarnos ata un cuarto que ten a porta fechada, abrila e dicir "está aí dentro, agora entra e mira ti". Eu o que quería era que fixese unha segunda parte a explicar como era o humor, en que consistía e como evolucionaba. Entón cando o fun ver expliqueille como vía aquilo e el dixo: "iso é interesantísimo, pero ese ensaio tes que o facer ti". E eu dicíalle: "como o vou facer eu!", e el contestoume: "xa o farás". Pasaron trinta anos e ao final fíxeno, e dediqueillo a el e a Ramón Piñeiro. El contaba que nunca tería sido capaz de rematar o libro sen Piñeiro, porque tantas veces tirara a toalla e tantas veces Piñeiro colleu o bus desde Santiago para ir a Lugo, pasar con el pola Ronda da Muralla e falar. E cando marchaba, a De la Vega quedábanlle as ideas abondo claras para escribir uns cantos capítulos máis. Así era Piñeiro, quen o coñeceu sabe que era a xenerosidade absoluta. Somos moitos, eu tamén, que lle debemos moito, no meu caso grande parte do que sei, do que aprendín ou do que utilicei. Entón quería facer ese libro.
Por outra parte quería facer dúas exposicións de pintura. Unha dedicada a Blanco Amor e outra dedicada a Piñeiro. Pero cruzouse polo medio Picasso e fíxenlle unha exposición de homenaxe que expuxen en Barcelona e en Madrid e que o Concello da Coruña utilizou para o homenaxear. Aí envorqueime no ensaio e na pintura como nunca antes fixera.
Resulta que os únicos auténticos humoristas, creadores deste tipo de humor, que existen en España son galegos. Pode haber algunha excepción máis, como Josep Pla, pero Castelao, Wenceslao Fernández Flórez, Julio Camba ou Carlos Casares son galegos
Humor galego
Claro que existe o humor galego. O que hai é cada vez máis confusión, hai quen lle chama retranca pero iso é un disparate. A retranca é unha manifestación do humor galego, que consiste en que unha persoa dotada dese don retórico, pode saír dunha situación conflitiva sen se comprometer. Hai unha viñeta de Castelao onde chegan un par de paisanos a pedirlle cartos a unha señora para a festa e ela di: "Como vostedes xa viñeron outros e tampouco levaron nada, que non se lles pode dar a todos". Aí tes unha lección de retranca marabillosa. Ela sae dunha situación conflitiva sen comprometerse para nada, e os outros marchan pensando. Se están avisados dela rirán, pero se son dous tipos da cidade que non están ao loro do que é a retranca quedan desnortados. Óliver Laxe, cando lle preguntaban cal era o seu equipo de fútbol, dicía, "eu son do Celta pero vou polo Deportivo". ¿Que resposta máis retranqueira ca esa? Miña nai cando lle saía o caldo soso e llo dicíamos, contestaba: "o sal non é bo". Pero botáballe máis, íaselle a man, e se ao día seguinte llo comentabamos, respondía: "as comidas sen sal non saben a nada". Esa sabedoría, esa retórica, fan parte do humor galego pero non son o humor galego. Porque o humor galego é o de Álvaro Cunqueiro, que non emprega a retranca máis do que ocasionalmente, o de Valle-Inclán, o de Julio Camba, aínda que escribe en Castelán, o de Wenceslao Fernández Flórez ou o de Castelao. Non son especialmente retranqueiros ningún deles, ¿pero entón en que consiste o humor galego?
O humor é poliédrico, presenta moitas caras, pero o verdadeiramente importante é que o humor que chamamos humorismo, que resulta a quintaesencia do humor, é galego. Desde o comezo dos tempos, cando as primeiras culturas se converteron en textos literarios, Aristófanse xa facía comicidade e sátira. A comicidade é dicir cousas graciosas para que todo o mundo ría e sátira é dicir cousas ridículas, graciosas pero agresivas, contra alguén para ridiculizalo. E esas son as dúas formas do humor que existiron durante séculos ata que no ano 1605 don Miguel de Cervantes Saavedra, de familia galega por parte de pai e de nai, publica a primeira parte do Quixote. Entón aí nace unha nova forma de humor, que consiste en que el crea un personaxe que está tolo, que se cre cabaleiro andante, que ataca os muíños de ventos a pensar que son xigantes, que ataca un rabaño de ovellas a pensar que é o exército. É un personaxe ridículo, fai rir. O que pasa é que ese personaxe está tolo e fai esas barbaridades cando fala da cabalería andante. Porque cando fala da sociedade do seu tempo, da situación das mulleres, dos nenos ou dos servos e dos traballadores explotados, cando fala da desigualdade que había en España entre os nobres e os pobres, é a persoa máis corda, máis nobre e máis núa. E entón xa non podes rir del, porque terías mala conciencia, pero tampouco podes admiralo como un líder sindical ou político, porque está tolo. En vez de rir, sorrís e emociónaste.
Cervantes inventa unha nova forma de humor que é o que chamamos humorismo, e pasaron douscentos anos sen que ninguén se decatase en España. Señores académicos e escritores como Torres de Villarroel e outros pensaban que era mellor o Quixote de Avellaneda que o de Cervantes, e tiveron que ser os románticos alemáns e ingleses os que nos abriran os ollos e nos dixesen: "vostedes teñen aquí un xenio que inventou unha nova forma de humor". A partir de aí van nacendo novos Quixotes. ¿Que é Charlot máis que un Quixote do cinema? ¿Ou Buster Keaton? Aprendemos a lección. E resulta que os únicos auténticos humoristas, creadores deste tipo de humor, que existen en España son galegos. Pode haber algunha excepción máis, como Josep Pla, pero Castelao, Wenceslao Fernández Flórez, Julio Camba ou Carlos Casares son galegos. Eu mesmo nunca fixen máis do que escribir humorismo, ou é o que intento. Había que explicar isto, e está explicado nun libro publicado en galego. Agora podes percorrer toda a bibliografía de Cervantes e alí atoparás cousas absurdas como se era homosexual ou borracho, traballos moi bonitos e moi ben feitos sobre o humor de Cervantes, o que non vas atopar nada máis que un, que é o meu, e escrito en galego, para explicar por que fixo iso, por que necesitou inventar esa forma de humor para poder publicar o Quixote.
Penso que nestes últimos anos está o máis valioso da miña obra como debuxante e como pintor
Falta por descubrir para o grande público a súa obra pictórica. ¿Como é o Siro Pintor?
Hai que recoñecer unha cousa. Non se poden tocar tantas teclas como toquei eu na miña vida. Iso pode facelo Miguelanxo ou Leonardo Da Vinci, tipos xeniais que tiñan capacidade para facer todo. O certo é que a pintura é tan difícil que se queres facer unha boa obra pictórica tes que te dedicar a ela. Poida que pola tarde ou pola noite poidas escribir algo, pero a pintura esixe unha dedicación plena, como case todas as cousas que son complexas. Eu comecei facendo debuxo de liña a partir da caricatura. Debuxaba todas as ilustracións que se me ocorrían, os sete pecados capitais, as feiras, cousas costumistas, escenas de cidades… pero sempre de liña. Penso que cheguei a ter o maxisterio da liña, pero pasaban os anos e dábame conta de que non evolucionaba, dábame medo poñerme a facer debuxo de mancha e non acadar o mesmo nivel. Enganábame a min mesmo ata que un día collín un caderno e un pincel e comecei a debuxar con manchas. Aí descubrín que o podía facer, que tiña condicións para facer debuxo expresionista, e ademais que resultaba máis doado. Porque nun debuxo de mancha malo será que se tes un pequeno fallo non poidas amañalo, en cambio nun de liña non hai nada que facer. Nos últimos vinte anos eu adiqueime a facer debuxo de liña con pincel e con témpera. Para facer iso fai falla pulso para poder trazar unha recta ou unha curva sen erguer o pincel, e tamén é necesario poder de concentración e seguridade en ti mesmo.
Penso que nestes últimos anos está o máis valioso da miña obra como debuxante e como pintor, que son esas exposicións onde fago retrato e caricatura e fantasías tremendas que non teñen nada que ver nin cunha cousa nin coa outra. Na exposición de Ramón Piñeiro, na de Valle–Inclán, na de Picasso e na de Blanco Amor hai cadros grandísimos de liña que están feitos con pincel e con témpera. Sigo a me identificar con iso, é o máis persoal, algo que non vin facer a ninguén. Alberti e algo Picasso foron a miña inspiración, pero escollín un camiño persoal. Penso que se en vez de ter a desgraza de nacer na España en que nacín, no Ferrol, no barrio e no ambiente social no que nacín, nacese nunha familia que entendese destas cousas, animaríame a marchar a Madrid, entrar na Escola de Belas Artes de San Fernando, facer unha carreira como debuxante e como pintor, e estou completamente seguro, non penso que peque de inmodestia por dicilo, que eu podería ser un pintor excelente. O que fixen é o que se pode facer nas circunstancias en que o fixen. Son consciente de que rendín como pintor un 40 ou un 50% do que podería facer, pero tamén é certo que me divertín moitísimo a tocar tantas teclas, aínda que non llo recomendo a ninguén.
Neste ámbito resulta rechamante a variedade de estilos que manexa e tamén as series de retratos sobre personaxes que foron a base desas exposicións que menciona
É verdade que, por exemplo, na exposición de Picasso fixen unha experiencia moi graciosa. Pensei: "este tío permitiuse coller o rostro de calquera persoa, sobre todo mulleres, e afealas e facelas cada vez máis raras, vou facer iso con el". Entón empregaba un dos estilos de Picasso para, a partir dun retrato convencional onde aparecía cuspidiño, xogar co seu rostro e facer retratos picassianos. Iso divertiume moito e apliqueillo a todos os demais. De Blanco Amor eu fixen hai moitos anos unha caricatura de perfil coa que el estaba encantado, falaba do "xenial puño de bastón no que convertiches o meu nariz". Cando decidimos facerlle unha homenaxe fixen exactamente igual que con Picasso, comezar a xogar. E aí conflúe o retratista que son co caricaturista que son. O caricaturista ve mais do que o retratista. Fago bosquexos, pero unha vez que teño concibida a idea, agarro o pincel e a témpera e tiro. Aínda agora con 83 anos, conservo o pulso, o que non conservo é a vista. Porque me operaron das cataratas e quitáronme tamén a miopía. E antes podía quitar as lentes e arrimaba o nariz ao papel, pero agora non vexo nin con lentes nin sen elas, e cústame unir liñas. Se fallo é por culpa da vista, non por culpa do pulso.
En canto á variedade de estilos, eu non teño prexuízos, a min o mesmo me dá a arte abstracta que a pintura de paisaxe. Vou con certa frecuencia a Alpedrete, na serra de Madrid, que é unha paisaxe totalmente distinta á nosa e me atrae moito. Eu collo o caderno, vou por alí e póñome a facer unha paisaxe castelá, ¿por que non? ou un bodegón, ¿por que non o vou facer? ou un retrato. A min interésame todo.
¿E que ten pendente nesta altura da vida?
Agora hai que aproveitar o tempo e o folgo que me queda para facer algunhas cousas que hai que facer. Unha é editar en castelán, e a ser posible en catalán e en inglés, o libro sobre Cervantes e a invención do humorismo. Teño varios libros empezados e non me vou meter en máis enredos. Hai un sobre Wenceslao Fernández Flórez que quero rematar, e sei que, se me poño, acáboo en dez días, porque é de xustiza. Digo isto porque, por motivos políticos, Wenceslao Fernández Flórez é discutido absurdamente en España e sobre todo en Galicia. Foi un home que, alén dun humorista literario extraordinario, foi fondamente galeguista, nacionalista, íntimo amigo de Castelao, aínda que a política os separase. El non estaba conforme con como funcionaba a República, ao igual que Ortega y Gasset, Marañón e tantos outros, e iso non quere dicir que fose malo, é un grande descoñecido desde o punto de vista humano. Entón quero rematar ese libro e facer outro sobre Juan Carlos Alonso e Federico Ribas. Foron moi amigos, viviron a bohemia en Bos Aires e son dous extraordinarios debuxantes. Quero dalos a coñecer porque realmente, aínda que Ribas foi homenaxeado no Día da Ilustración, seguen a ser bastante descoñecidos. E teño en mente varios libros máis. Gustaríame facer un exclusivamente sobre o humor, e algo que me pide moita xente son unhas memorias humorísticas. A miña vida non ten ningún interese nada máis que polas anécdotas divertidas que podo contar. Se fago todo iso non está nada mal.
